Wikingowie to jedno z najbardziej fascynujących i jednocześnie często błędnie postrzeganych społeczeństw w historii Europy. Przez wieki kojarzeni byli głównie z brutalnymi najazdami, długimi brodami i hełmami z rogami. W rzeczywistości wikingowie byli nie tylko wojownikami, lecz także kupcami, odkrywcami i osadnikami, którzy odegrali ogromną rolę w kształtowaniu średniowiecznej Europy. Ich wpływy sięgały od Ameryki Północnej aż po Bliski Wschód.
Początki epoki wikingów
Epoka wikingów rozpoczęła się około 793 roku, kiedy to doszło do słynnego najazdu na klasztor na wyspie Lindisfarne u wybrzeży Anglii. Dla ówczesnych chrześcijańskich mnichów był to szok, nagle nieznani wojownicy z północy przybyli i złupili święte miejsce i zabili jego mieszkańców. Ten atak stał się symbolicznym początkiem ery wikingów, która trwała do połowy XI wieku. Wikingowie pochodzili głównie z terenów dzisiejszej Norwegii, Szwecji i Danii. Ich świat był surowy, pełen zimnych fiordów, gór i krótkiego lata. Warunki naturalne nie sprzyjały rolnictwu, dlatego Skandynawowie zwrócili się ku morzu. Dzięki czemu z czasem stali się jednymi z najlepszych żeglarzy w historii.
Społeczeństwo i kultura
Społeczeństwo wikingów było dobrze zorganizowane. Na jego czele stali jarle, lokalni przywódcy, którzy posiadali ziemię i wpływy. Większość ludzi należała do klasy wolnych chłopów, nazywanych karlar, którzy zajmowali się uprawą roli, rzemiosłem i handlem. Istniała również warstwa niewolników, zwanych thrallami, zdobywanych najczęściej podczas wypraw wojennych. Religia wikingów była politeistyczna i bogata w mitologię. Wierzyli w bogów takich jak Odyn, Thor, Freja czy Loki. Ich światopogląd opierał się na koncepcji przeznaczenia i honoru. Wojownicy marzyli o śmierci w walce, ponieważ wierzyli, że wtedy trafią do Valhalli, mitycznej sali, w której Odyn przyjmuje poległych bohaterów. Rytuały religijne często odbywały się w świętych gajach, a nie w świątyniach. Wikingowie składali ofiary bogom, by zapewnić sobie przychylność losu.
Wojownicy i żeglarze
Najbardziej znanym aspektem kultury wikingów są oczywiście ich wyprawy wojenne. Dzięki doskonałym umiejętnościom żeglarskim mogli oni docierać do odległych krain. Ich statki, zwane drakkarami, były lekkie, szybkie i zdolne do żeglugi zarówno po morzu, jak i po rzekach. To właśnie te cechy pozwoliły im atakować klasztory i osady w całej Europie, od Wysp Brytyjskich po południowe wybrzeża Francji i Hiszpanii. Nie wszyscy jednak wikingowie byli rabusiami. Wielu z nich zajmowało się handlem, wymieniali futra, bursztyn, żelazo i niewolników na srebro, tkaniny, wino czy egzotyczne przyprawy. Ich szlaki handlowe prowadziły aż do Konstantynopola, gdzie niektórzy z nich służyli jako elitarna straż cesarska.
Odkrywcy i osadnicy
Wikingowie byli również znakomitymi odkrywcami. Już w IX wieku dotarli do Islandii, a stamtąd w 985 roku do Grenlandii, gdzie powstały osady założone przez Erika Rudego. Najbardziej niezwykłym dokonaniem była jednak wyprawa Leifa Erikssona, syna Erika Rudego, który około roku 1000 dopłynął do Ameryki Północnej, do krainy nazwanej Vinland. To wydarzenie uczyniło wikingów pierwszymi Europejczykami, którzy dotarli na kontynent amerykański, prawie 500 lat przed Krzysztofem Kolumbem. Osady wikingów pojawiały się także w innych częściach Europy. W Anglii powstało tzw. Danelaw, czyli obszar rządzony przez Duńczyków. W Irlandii wikingowie założyli miasta, które istnieją do dziś m.in. Dublin. Na wschodzie natomiast szwedzcy wikingowie, zwani Waregami, dotarli do terenów dzisiejszej Rosji i Ukrainy, zakładając zalążki państwa Rusi Kijowskiej.
Mit o brutalności
Współczesny obraz wikingów jako bezlitosnych barbarzyńców jest tylko częściowo prawdziwy. Owszem, byli oni wojownikami, którzy nie stronili od przemocy, ale ich społeczeństwo było również zaawansowane i dobrze zorganizowane. Potrafili budować statki, wytwarzać biżuterię, tworzyć poezję i skomplikowane prawo zwyczajowe. Thing, czyli zgromadzenie wolnych ludzi, było miejscem, gdzie rozstrzygano spory i podejmowano decyzje, to jedna z najstarszych form demokracji w Europie. Warto też dodać, że wikingowie nie nosili hełmów z rogami, ten mit narodził się dopiero w XIX wieku, w czasach romantyzmu i oper Richarda Wagnera. W rzeczywistości ich hełmy były proste, wykonane z żelaza i przeznaczone do ochrony głowy w walce, nie do ozdoby.
Sztuka i język
Kultura wikingów wyrażała się również poprzez sztukę i rzemiosło. Zachowane przedmioty, takie jak ozdobne brosze, miecze, naczynia czy kamienie runiczne, świadczą o ich poczuciu estetyki i symbolice. Runy, czyli znaki pisma używane przez wikingów, nie tylko służyły do zapisywania tekstów, lecz także pełniły funkcję magiczną. Na kamieniach runicznych upamiętniano zmarłych, zwycięstwa w bitwach czy podróże. Językiem wikingów był staronordycki, z którego wywodzą się współczesne języki skandynawskie, takie jak norweski, duński czy islandzki. Wiele słów pochodzenia nordyckiego trafiło także do języka angielskiego, przykładowo „sky”, „egg” czy „window” mają właśnie skandynawskie korzenie.
Kobiety w społeczeństwie nordyckim
W porównaniu z innymi społeczeństwami średniowiecznymi kobiety wśród wikingów miały stosunkowo silną pozycję. Mogły posiadać majątek, zarządzać gospodarstwem, a w niektórych przypadkach nawet uczestniczyć w handlu. Istnieją również przekazy o tzw. skjaldmo, wojowniczkach, które miały walczyć u boku mężczyzn. Choć historycy nie są zgodni co do ich rzeczywistego istnienia, odkrycia archeologiczne, wskazują, że mogło być w tym ziarno prawdy.
Upadek epoki wikingów
Epoka wikingów zakończyła się około połowy XI wieku. Przyczyn było wiele: rozwój chrześcijaństwa w Skandynawii, umocnienie się władzy królewskiej oraz powstanie lepiej zorganizowanych państw w Europie, które potrafiły skuteczniej bronić się przed najazdami. Ostatnim znaczącym wydarzeniem, które uznaje się za symboliczny koniec ery wikingów, była bitwa pod Stamford Bridge w 1066 roku, gdzie armia norweskiego króla Haralda Hardrade została pokonana przez Anglików. Choć od tamtego czasu minęło prawie tysiąc lat, dziedzictwo wikingów wciąż jest żywe. Ich ślady widoczne są w nazwach miejscowości, językach, mitach i kulturze popularnej.
