Konflikt między Tutsi a Hutu należy do najbardziej tragicznych i złożonych sporów etnicznych we współczesnej historii Afryki. Choć jego apogeum, ludobójstwo w Rwandzie w 1994 roku, jest powszechnie znane, korzenie konfliktu sięgają znacznie głębiej, łącząc w sobie elementy lokalnych tradycji, struktur społecznych oraz wpływów kolonialnych. Aby zrozumieć, dlaczego między tymi grupami doszło do tak dramatycznej eskalacji przemocy, konieczne jest przyjrzenie się zarówno ich wspólnej przeszłości, jak i politycznym procesom, które doprowadziły do katastrofy.
Historyczne tło
Zarówno Tutsi, jak i Hutu zamieszkiwali obszar dzisiejszej Rwandy i Burundi od wielu wieków. Wbrew uproszczonym narracjom nie byli to ludzie pochodzący z całkowicie odmiennych kultur. Obie grupy posługiwały się tym samym językiem, kinyarwanda lub kirundi oraz wyznawały podobne tradycje. Różnice między nimi miały przede wszystkim charakter społeczny, a nie etniczny. Tutsi stanowili tradycyjnie elity polityczne i pasterskie, podczas gdy Hutu byli w większości rolnikami. Struktura ta nie była jednak całkowicie sztywna, możliwe były awanse społeczne, a granice między grupami nie zawsze były ostre. Konflikt na tle etnicznym był w tym okresie raczej marginalny, dominowały dobre relacje i zależności ekonomiczne, a nie wrogość na tle pochodzenia.
Rola kolonializmu
Przybycie Europejczyków, najpierw Niemców, a potem Belgów, radykalnie zmieniło lokalne struktury społeczne. Kolonizatorzy, kierując się pseudo naukowymi teoriami rasowymi, uznali Tutsi za rasę wyższą, bardziej zbliżoną do Europejczyków ze względu na ich smuklejszą budowę ciała. Belgowie uprzywilejowali Tutsi, przekazując im większość funkcji administracyjnych, co doprowadziło do powstania głębokiego poczucia niesprawiedliwości wśród Hutu. Najgłębszą ranę pozostawiło jednak wprowadzenie dowodów osobistych z wpisaną przynależnością etniczną. Utrwaliło to podział, który wcześniej był elastyczny i społecznie złożony. Kolonialna polityka, dramatycznie pogłębiła różnice i zapoczątkowała proces, który później doprowadził do przemocy.
Droga do katastrofy
Po II wojnie światowej, wraz ze wzrostem aspiracji niepodległościowych, napięcia nabierały coraz większej siły. W latach 50. Belgowie zaczęli zmieniać sojusze, udzielając wsparcia Hutu, którzy stanowili większość demograficzną. To wywołało falę przemocy w końcówce lat 50. i na początku 60., która przyniosła wysoką liczbę ofiar i masowe ucieczki Tutsi do krajów ościennych. Po uzyskaniu niepodległości w 1962 roku zarówno Rwanda, jak i Burundi poszły odmiennymi ścieżkami, ale w obu krajach podziały etniczne nadal odgrywały kluczową rolę. W Burundi Tutsi utrzymali dominację w wojsku i polityce, co doprowadziło do krwawych represji wobec Hutu, zwłaszcza podczas masakr w 1972 i 1988 roku. W Rwandzie natomiast władzę przejęli Hutu, marginalizując Tutsi i utrwalając dyskryminację.
Ludobójstwo w Rwandzie
Najtragiczniejszym momentem konfliktu było ludobójstwo w Rwandzie w 1994 roku. Iskrą zapalną stało się zestrzelenie samolotu z prezydentem Juvénalem Habyarimaną na pokładzie. W ciągu około 100 dni ekstremiści Hutu dokonali masakry na Tutsi. Szacuje się, że zginęło od 800 tysięcy do 1 miliona ludzi. Społeczność międzynarodowa, mimo ostrzeżeń, nie zdołała powstrzymać zbrodni. Ludobójstwo zakończyło się dopiero wtedy, gdy Rwandyjski Front Patriotyczny, złożony głównie z Tutsi, zdobył Kigali i przejął kontrolę nad krajem. Ustanowiono nowy rząd, który odrzucił politykę etnicznych podziałów i rozpoczął proces odbudowy.
Burundi
Burundi, choć uniknęło ludobójstwa na skalę rwandyjską, zmagało się z wieloletnią wojną domową, szczególnie po zamachu na prezydenta Melchiora Ndadaye w 1993 roku. Konflikty między armią kontrolowaną przez Tutsi a ugrupowaniami Hutu trwały ponad dekadę, pochłaniając setki tysięcy ofiar i destabilizując cały region.
Droga do pojednania
W Rwandzie od lat 2000 prowadzona jest polityka jedności narodowej, w której odgórnie zakazuje się podkreślania podziałów etnicznych. Powołano lokalne sądy, aby rozliczyć sprawców zbrodni i umożliwić społeczne pojednanie. Choć efekty odbudowy są imponujące, krytycy zwracają uwagę na ograniczenia wolności politycznej i nadmierną kontrolę państwa. W Burundi proces pokojowy doprowadził do podpisania porozumienia z Aruszy, które ustaliło podział władzy między grupami etnicznymi. Choć sytuacja polityczna pozostaje niestabilna, przemoc etniczna znacząco zmalała.
