Psychologiczna iluzja własnej wyjątkowości to zjawisko, które sprawia, że większość ludzi uważa się za bardziej inteligentnych, kompetentnych i zdolnych niż przeciętna osoba. Choć statystycznie nie jest to możliwe, psychologia pokazuje, że złudzenie ponadprzeciętności jest powszechnym i naturalnym mechanizmem ludzkiego umysłu.
Na czym polega złudzenie ponadprzeciętności?
Złudzenie ponadprzeciętności, czyli efekt jeziora Wobegon, jest błędem poznawczym, który zniekształca widzianą przez nas rzeczywistość. Polega on na przecenianiu swoich zdolności w porównaniu do innych osób. Większość ludzi postrzega siebie jako osoby powyżej średniej – czy to pod względem inteligencji, poczucia humoru, kompetencji zawodowych, czy umiejętności prowadzenia samochodu.
Efekt jeziora Wobegon w praktyce – co pokazują badania psychologiczne?
Badania przeprowadzone przez Ola Svensona wykazały, że około 80% kierowców uważa się za lepszych niż przeciętni uczestnicy ruchu drogowego. Warto zaznaczyć, że jest to statystycznie niemożliwe. Co więcej, im mniej wiemy o danej dziedzinie, tym większa jest nasza tendencja do przeceniania własnych zdolności – to powiązane z efektem Dunninga-Krugera, który opisuje związek między niską kompetencją a niską świadomością własnych braków.
Dlaczego mózg tworzy iluzję własnej wyjątkowości?
Psychologiczna iluzja własnej wyjątkowości nie wynika z nieszczerości wobec siebie. To naturalny mechanizm ochronny. Wszyscy chcemy widzieć siebie w jak najlepszym świetle – nie dlatego, że jesteśmy nieszczery wobec siebie, ale dlatego, że tak działa ludzki umysł. Dzięki temu czujemy się lepiej i mamy wyższe poczucie własnej wartości. Nasz mózg nie został „zaprojektowany” do obiektywnej samooceny. Jego celem jest raczej podtrzymywanie spójnego i stabilnego obrazu siebie, który ułatwia funkcjonowanie w świecie społecznym. To nie wada charakteru, lecz efekt uboczny mechanizmów, które na co dzień pomagają nam radzić sobie z niepewnością i stresem.
Czy złudzenie ponadprzeciętności może być korzystne?
W umiarkowanych ilościach złudzenie ponadprzeciętności może być korzystne. Poczucie pewności siebie oraz pozytywne podejście z pewnością są przydatne i motywujące do dalszego działania i poszerzania kompetencji. Co więcej, ludzie, którzy wydają się pewni swoich umiejętności, wzbudzają szacunek i zaufanie innych.
Kiedy nadmierna pewność siebie zaczyna szkodzić?
Gdy efekt jeziora Wobegon stanie się dominujący w naszym życiu, łatwo jest popaść w zuchwałość. Ponadto osoby, które nie zauważają swoich braków i są nieświadome tego, jak naprawdę wygląda rzeczywistość, nie będą się rozwijać. Problemy mogą również pojawić się przy podejmowaniu decyzji. Przykładem jest prowadzenie pojazdów – przecenianie własnych zdolności zwiększa ryzyko niebezpiecznych zachowań na drodze. Paradoksalnie mechanizm, który pierwotnie miał nas chronić psychicznie, w nadmiarze może prowadzić do fałszywego poczucia kompetencji i realnych zagrożeń.
